چریک تحریف‌شده/ ساواک چگونه یادداشت‌های روزانه بهرام آرام را تحریف کرد؟ تاریخ ایران

چریک تحریف‌شده/ ساواک چگونه یادداشت‌های روزانه بهرام آرام را تحریف کرد؟

  بزرگنمایی:

حسین میرزائی: آکادمیسین‌های علم تاریخ، عموماً اسناد را مهمترین داده‌های عینی می‌دانند که تاریخ گذشته فقط با ارجاع به آنها تعیّن می‌یابد. بنابراین یکی از بخش‌های اصلی پژوهش تاریخی، سندشناسی است که بیش از آنکه علم باشد، فن و هنری است که بر اثر تجربه و شکاکیت به دست می‌آید. از چالش‌های مهم سندشناسی، سنجش اسنادی است که توسط مراجع قدرت یا گروه‌های ذینفع برای اطلاع عموم منتشر شده؛ این اسناد بسیار محتمل است که مخدوش، ناقص یا تحریف‌شده باشند. این را من در حین پژوهشی در زمینه تاریخ نفت ایران دریافتم؛ جایی که روایت‌ها و ترجمه‌های ناقص از اسناد به تحریف واقعیت منجر شده بود. از قضا در حین همین پژوهش تاریخ نفت بود که در مرکز اسناد انقلاب اسلامی واقع در تهران، به اسناد مربوط به پرونده‌های اعضای سازمان‌های چریکی ایران در سال‌های قبل از انقلاب برخوردم. یکی از این گونه اسناد پرونده بهرام آرام، عضو مرکزیت و رهبر شاخه نظامی سازمان مجاهدین خلق (از 1352 تا 1355)، شامل یادداشت‌های شخصی یا انتقاد از خودهایی است که بهرام طی یکی دو سال نوشته بود؛ اما پس از درگیری مسلحانه خیابانی و کشته شدن بهرام در تابستان 1355 به دست ساواک افتاد و در 18 بهمن 1355 ظاهراً به طور کامل در چند روزنامه معتبر تهران تحت عنوان اعترافات رهبر مارکسیست‌های اسلامی به چاپ رسید. در پرونده بهرام آرام، که بر روی مونیتورهای مرکر اسناد انقلاب اسلامی به مراجعان ارائه می‌شود، سه دسته سند از این یادداشت‌ها وجود داشت. 1) متن یادداشت‌های بهرام آرام که از روی نسخه‌های فتوکپی شده اسکن شده بود. 2) متن تایپ شده یادداشت‌ها توسط ساواک و 3) بریده صفحات جرایدی که متن ارسالی ساواک را چاپ کرده بودند از جمله روزنامه‌های اطلاعات و آیندگان.

کنجکاوی، شکاکیت یا تجربه مطالعه اسناد نفت، مرا بر آن داشت که به مقایسه این سه متن بپردازم. متن دست نویس با متن تایپ شده ساواک تفاوتی نداشت. اما در اولین نگاه به متن چاپ شده در روزنامه‌ها متوجه شدم که تاریخ یادداشت‌های دست‌نویس بهرام آرام با تاریخ یادداشت‌های چاپ شده در روزنامه‌ها مطابقت ندارد. در متن دست‌نویس یادداشت‌ها از تاریخ 53/7/16 آغاز شده بود اما یادداشت‌های چاپ شده در روزنامه‌ها از تاریخ 54/7/16 آغاز می‌شد و این وضعیت در همه تاریخ‌ها دیده می‌شد. تاریخ‌ها دقیقاً یک سال به جلو کشیده بود. ابتدا به نظرم رسید که تفاوت تاریخ‌ها ممکن است اشتباه چاپی باشد؛ اما وقتی که محتوای یادداشت‌های چاپ شده را با متن دست‌نویس بهرام آرام مقایسه کردم، دیدم که بله؛ یادداشت‌های بهرام آرام عامدانه مورد تحریف قرار گرفته، تاریخ یادداشت‌ها تغییر داده شده، جملاتی حذف شده، جملاتی جابجا شده، یادداشت‌های روزهای مختلف با هم میکس شده و در نهایت جملاتی اضافه شده است.

مهم‌ترین تحریف انجام شده توسط ساواک در یادداشت‌های بهرام آرام مربوط است به یادداشت کوتاه روز 53/11/15 که اشاره به مسأله مجید شریف واقفی است. در متن دست‌نویس آمده است: «مطالبی در مورد جمع‌بندی مسئله‌ی انحراف شریف‌واقفی (مسئله مهمی ندارد)» زمان یادداشت دست‌نویس، آشکار می‌کند که این عبارت زمانی نوشته شده که مجید شریف واقفی زنده بوده و هنوز اختلاف او با مرکزیت سازمان آن قدر جدی نبوده که به حذف او دست بزنند. ساواک تاریخ یادداشت‌های بهرام را به یکسال بعد می‌برد تا بتواند عبارت وی را به ماجرای اعدام وی توسط طیف مارکسیست‌شده‌ی سازمان ربط دهد و البته جملاتی را به آن اضافه می‌کند. متن چاپ شده در روزنامه‌ها با جملات اضافه شده از سوی ساواک چنین است: «مطالبی در مورد جمع‌بندی مسئله انحراف شریف واقفی و اعدام انقلابی او (مسئله مهمی ندارد). فقط گاهاً در این مورد به فکر فرو می‌روم که آیا طرح گرایشات نامطلوب خودم در جلسات گروهی انتقاد از خود چنین سرنوشتی را برای شخص من در بر نخواهد داشت... »

حالا دلیل تغییر تاریخ یادداشت‌های بهرام آرام توسط ساواک روشن می‌شود. ساواک می‌خواست یادداشت‌های بهرام آرام در ارتباط با درگیرهای ایدئولوژیک بین دو گروه مارکسیست‌شده و مسلمان سازمان مجاهدین که به حذف طیف مسلمان و قتل مجید شریف واقفی انجامید، خوانده و درک شود. از جمله دیگر تحریف‌های مهم ساواک اضافه‌کردن عبارت‌هایی است در مورد خیانت رهبران سازمان و پول گرفتن سازمان از به اصطلاح رفقای خارجی.   

من در مورد اینکه ساواک چقدر توانست از تحریف یادداشت‌های بهرام آرام برای مخدوش کردن وجهه سازمان مجاهدین بهره‌برداری کند ارزیابی مشخصی ندارم. ولی روشن است که این یادداشت‌ها در سال‌های بعد از پیروزی انقلاب در نقد جریان تغییر ایدئولوژی سازمان مجاهدین خلق، هم به کار مجاهدین مسلمان‌ نظیر لطف‌الله میثمی و سعید شاهسوندی آمد و هم مورد استفاده ایدئولوژیست‌ها و مورخان جریان حاکم، نظیر حمید روحانی و دیگر نویسندگان این جریان، قرار گرفت.  

من در اینجا قصد تحلیل یادداشت‌های بهرام آرام، اهداف ساواک و بازخوانی مجدد جنبش چریکی دهه‌ی 1350 را ندارم. چاپ متن اصلی و بدون تحریف یادداشت‌های بهرام آرام، با هدف و انگیزه علمی و پژوهشی سندشناسی، نشان دادن چگونگی تحریف یک سند مهم در تاریخ معاصر و نیز کمک به پژوهشگران مستقل برای بهره‌گیری از اصل این سند، صورت گرفته است. 

یادداشت‌های باقی‌مانده از بهرام آرام 16 صفحه دارد. نسخه موجود فتوکپی متن دست‌نویس یادداشت‌ها است و بعضی سطور یا جملات کمرنگ و ناخوانا یا دستکم دشوارخوان است. در متن زیر (یادداشت‌های بهرام آرام) که برای اولین بار توسط مجله آبادان‌نامه منتشر می‌شود، ابتدا از نسخه ماشین شده ساواک استفاده شده و سپس تا حد ممکن با نسخه دستنویس بهرام تطبیق داده شده؛ تنها چند مورد اختلاف میان متن تایپ شده ساواک و متن دستنویس آرام دیده‌ام که شامل ضبط چند کلمه و علامت تعجب‌های اضافی در متن تایپ شده است. در متن ذیل جملات حذف شده توسط ساواک با حروف سیاه درشت و جملات اضافه شده را با حروف رنگی یا خاکستری درشت مشخص شده است. تاریخ‌های جعلی در قلاب‌ها و باقی موارد در پاورقی‌ها توضیح داده شده است.

فایل پی دی اف اصل یادداشت های بهرام آرام را از ستون حاشیه ای صفحه اول سایت دانلود کنید.
 

 


نظرات شما

ارسال دیدگاه

Protected by FormShield